Motor: gücün kaynağı ve dört zaman

ElifMert, arabanın kaputunu en son ne zaman açtın?

MertGeçen ay. Bir şey aramıyordum, sadece içeri baktım, tamirci edasıyla başımı salladım ve kapattım.

ElifÇok profesyonelce. Bugünkü bölüm tam o kaputun altı için. Ehliyet Sohbetleri'ne hoş geldiniz! Bu, Motor ve Araç Tekniği dersimizin ilk bölümü ve bugünkü konumuz: motor, gücün kaynağı ve dört zaman.

MertDört zaman mı? Ben sadece dört mevsim biliyorum, bir de sabah işe geç kalma zamanını.

ElifOnu da bölüm sonunda zamanlara bağlarız. Önce en temel soru: aracı hareket ettiren güç nerede doğar?

MertTekerlekte tabii. Tekerlek dönüyor, araba gidiyor.

ElifGüzel bir sezgi ama yanlış. Güç motorda doğar. Motor, yakıtın yanmasıyla açığa çıkan ısı enerjisini mekanik, yani hareket enerjisine çeviren makinedir.

MertPeki şaft, vites kutusu? Onlar da bir şeyler yapıyor ama.

ElifŞaft, tekerlek ve vites kutusu güç üretmez, yalnızca üretilen gücü iletir. Postacı mektubu yazmaz, sadece taşır.

MertYani sınavda gücün kaynağı sorulursa tek doğru cevap motor.

ElifAynen. Bir de yakıtın silindirin içinde yandığı motorlara içten yanmalı motor denir. Bunlarda otogaz, benzin ve motorin kullanılabilir.

MertMotorin dediğin mazot, değil mi?

ElifEvet, motorin yani mazot. Şimdi dört zamana gelelim. Dört zamanlı motorda çevrim her zaman aynı sırayla ilerler: emme, sıkıştırma, ateşleme yani iş, ve egzoz.

MertBen bunu hep "emme, marş, sıkıştırma, egzoz" diye ezberlemiştim.

Elifİşte tuzak! Marş zamanı diye bir zaman yoktur. Marş motoru, motora yalnızca ilk hareketi veren ayrı bir sistemdir.

MertTamam, marş dört zamana alınmıyor. Peki sırayı nasıl aklımda tutacağım?

ElifÖnce silindire hava ya da karışım alınır, sonra sıkıştırılır, ardından yanma gücü üretir, en sonda yanmış gazlar dışarı atılır. Sıkıştırma ikinci zamandır. Bir tam çevrimde krank mili iki tam tur atar.

MertBir sandviç gibi: önce al, sonra sık, sonra ye, en sonunda ambalajı çöpe at.

ElifAmbalaj egzoz oluyor. Benzetmeyi kabul ettim.

MertBenzinli motorda bu zamanlar nasıl işliyor?

ElifEmmede silindire yakıt ile havanın karışımı alınır. Piston bu karışımı sıkıştırır ve sıkıştırma zamanının sonunda buji kıvılcım çakarak karışımı ateşler.

MertYani buji, sıkıştırmanın sonunda devreye giriyor.

ElifDoğru. Bu ateşlemeyle iş zamanı başlar ve piston aşağı itilir. Bu yüzden benzinli motorlara buji ile ateşlemeli motor da denir. Sınavda kıvılcımla ateşleme ya da buji geçiyorsa aklına benzinli motor gelsin.

MertPeki dizel motor? Orada da buji vardır herhalde.

ElifDizelde ateşleme bujisiz olur. Emmede silindire yalnızca temiz hava alınır. Hava sıkıştırılınca çok ısınır ve enjektör bu kızgın havanın üzerine motorin püskürtür.

MertYani yakıt kendi kendine tutuşuyor?

ElifHavanın sıcaklığıyla kendiliğinden tutuşur. Farkı not et: benzinli motor emmede karışım alır, dizel motor ise sadece hava alır.

MertPeki sınavda bunu nasıl ayırt edeceğim?

Elif"Sıkıştırılmış hava üzerine mazot püskürtme" görürsen cevap dizel motor.

MertPeki iş ve egzoz zamanlarında ne oluyor?

ElifAteşlemeden sonra yanma pistonu aşağı iter. Gücü üreten zaman budur. Dördüncü zaman olan egzozda piston tekrar yukarı çıkar, yanmış gazları silindirden dışarı atar ve çevrim tamamlanır.

MertSupaplar ne yapıyor bu arada?

ElifEmme supabı yalnızca emme zamanında açılır ve karışım dolar. Sıkıştırma, iş ve egzoz zamanlarında kapalı kalır. Çevrim bu sırayla durmadan tekrarlanır.

MertSon olarak dizelde bir şey vardı, kızdırma bujisi.

ElifEvet! Kızdırma bujisi, yani ön ısıtma bujisi, yalnızca dizel motorlarda bulunur. Soğuk havada silindirdeki havayı ısıtarak motorun çalışmasını kolaylaştırır.

MertGösterge panelinde bunun bir lambası var mı?

ElifSpiral şeklindeki ön ısıtma lambası bu bujilerin devrede olduğunu gösterir. Dizel bir aracı çalıştırırken marşa basmadan önce lambanın sönmesini beklersin. Işık sönmeden marşa basılırsa motor, özellikle soğukta, zor çalışabilir.

MertYani acele etmeyeceğim. Sabah işe geç kalsam bile.

ElifLamba sönene kadar sabır. Ve şimdi geldik dikkat köşesine! Sınavda puan kaybettiren tuzakları tek tek sayıyoruz. Hazır mısın Mert?

MertHazırım. Marşı dört zamandan çıkardım bile.

ElifBir: içten yanmalı motor ısı enerjisini mekanik enerjiye çevirir. Aracın gücünün kaynağı motordur, şaft ya da tekerlek değil.

Mertİki: sıra emme, sıkıştırma, iş, egzoz. Sıkıştırma ikinci zamandır. Şıkta "marş zamanı" görürsem tuzaktır, dört zamandan biri değildir.

ElifÜç: buji sıkıştırma zamanının sonunda ateşler. Buji ile ateşlemeli motorun yakıtı benzindir.

MertDört: sıkıştırılmış hava üzerine mazot püskürtme dizel motordur. Sıkıştırılmış karışımı bujiyle ateşleme ise benzinli motordur.

ElifBeş: yanmış gazlar egzoz zamanında dışarı atılır. Emme supabı emme zamanında açılır ve karışım silindire girer.

MertAltı: yalnızca dizel araçlarda bulunan ikaz lambası ön ısıtma bujisi lambasıdır. Dizelde marştan önce bu lambanın sönmesi beklenir.

ElifHarika! Bölümü tek cümleyle özetlesene.

MertGüç motorda doğar, dört zaman sırayla emme, sıkıştırma, iş, egzoz; marş o sıraya hiç girmez.

ElifSüper! Bir sonraki bölümde yakıt, ateşleme ve egzoz sistemini konuşacağız.

MertEgzoz mu? Tamam, o zaman ben şimdiden nefes alayım.

Elifİyi yolculuklar, kemerler takılı kalsın!