Motor: gücün kaynağı ve dört zaman

Aracı hareket ettiren güç motorda doğar. Motor, yakıtın yanmasıyla açığa çıkan ısı enerjisini mekanik yani hareket enerjisine çeviren makinedir. Yakıtın silindirin içinde yandığı bu motorlara içten yanmalı motor denir.

Şaft, tekerlek ya da vites kutusu güç üretmez; yalnızca üretilen gücü iletir. Bu yüzden sınavda gücün kaynağı sorulduğunda tek doğru cevap motordur. İçten yanmalı motorlarda LPG yani otogaz, benzin ve motorin kullanılabilir.

Dört zamanlı motorda çevrim her zaman aynı sırayla ilerler: emme, sıkıştırma, ateşleme yani iş, ve egzoz. Önce silindire hava ya da karışım alınır, sonra sıkıştırılır, ardından yanma gücü üretir, en sonda yanmış gazlar dışarı atılır. Sıkıştırma ikinci zamandır.

Bir tam çevrimde krank mili iki tam tur atar. Marş zamanı diye bir zaman yoktur; marş motoru, motora yalnızca ilk hareketi veren ayrı bir sistemdir.

Benzinli motorda emme zamanında silindire yakıt ile havanın karışımı alınır. Piston bu karışımı sıkıştırır ve sıkıştırma zamanının sonunda buji kıvılcım çakarak karışımı ateşler. Bu ateşlemeyle iş zamanı başlar ve piston aşağı itilir.

Bu yüzden benzinli motorlara buji ile ateşlemeli motor da denir. Sınavda kıvılcımla ateşleme ya da buji geçiyorsa aklına benzinli motor gelsin. Buji hangi zamanın sonunda ateşler diye sorulursa cevap sıkıştırmadır.

Dizel motorda emme zamanında silindire yalnızca temiz hava alınır. Hava sıkıştırılınca çok ısınır ve enjektör bu kızgın havanın üzerine motorin, yani mazot püskürtür. Yakıt, buji olmadan, havanın sıcaklığıyla kendiliğinden tutuşur.

Sınavda sıkıştırılmış hava üzerine mazot püskürtme ifadesini görürsen cevap dizel motordur. Benzinli motor emmede karışım, dizel motor ise sadece hava alır; bu farka dikkat et.

Ateşlemeden sonra yanma, pistonu aşağı iter. Bu zamana ateşleme ya da iş zamanı denir ve gücü üreten zaman budur. Dördüncü zaman olan egzozda piston tekrar yukarı çıkarak yanmış gazları silindirden dışarı atar ve çevrim tamamlanır.

Emme supabı yalnızca emme zamanında açılır ve karışım dolar; sıkıştırma, iş ve egzoz zamanlarında kapalı kalır. Çevrim bu sırayla durmadan tekrarlanır.

Kızdırma bujisi, yani ön ısıtma bujisi yalnızca dizel motorlarda bulunur. Soğuk havada silindirdeki havayı ısıtarak motorun çalışmasını kolaylaştırır. Gösterge panelindeki spiral şeklindeki ön ısıtma lambası bu bujilerin devrede olduğunu gösterir.

Dizel bir aracı çalıştırırken marşa basmadan önce bu lambanın sönmesini beklersin; ışık sönmeden marşa basılırsa motor, özellikle soğukta, zor çalışabilir. Sadece dizel araçlarda bulunan uyarı lambası da budur.