Değerlendirme: bilinç, A, B, C ve hava yolu

Kazazedeyi değerlendirirken ilk kontrol edilen şey bilinçtir. Yanına gelip omzuna hafifçe dokunarak yüksek sesle iyi misiniz diye sorarsın. Cevap veriyorsa bilinci açıktır.

Hiçbir uyarana cevap vermiyorsa bilinci kapalıdır ve sıradaki adımlara geçersin. Bilinç düzeyi yaralanmanın ağırlığını da gösterir: kişi tüm uyarılara cevap verir, yalnızca sesli ya da ağrılı uyaranlara cevap verir ya da hiçbir uyarana tepki vermez. Solunum ve dolaşım kontrolü bilinçten sonraki ayrı adımlardır.

Bilinç kapalıysa A, B, C zincirine geçersin. A, hava yolu açıklığının değerlendirilmesidir. B, solunumun değerlendirilmesidir; bak, dinle, hisset yöntemiyle yapılır.

C, dolaşımın değerlendirilmesidir; kitaplarda çocuk ve yetişkinde şah damarından 5 saniye süreyle nabız aranarak yapılır diye geçer. Güncel temel yaşam desteği basamaklarında ise karar bilinç ve solunum kontrolüyle verilir. Sınavda harflerin karşılıkları sorulur: B solunumu, C dolaşımı gösterir.

Kırıkların tespit edilmesi bu zincirin parçası değildir.

Bilinç kaybında dil geriye kayıp hava yolunu tıkayabilir; kusmuk ya da yabancı cisim de tıkanıklık yapabilir. Bu yüzden önce ağız içine bakarsın. Görünen katı bir yabancı cisim varsa ve çıkarabileceğinden eminsen tek hamlede alırsın; emin değilsen dokunmaz, parmakla körlemesine karıştırmazsın.

Cismi görmeden ağız içine parmak sokmak, cismi daha derine iterek hava yolunu tamamen tıkayabilir. Sonra baş geri çene yukarı pozisyonunu verirsin. Bu pozisyonun amacı hava yolunu açmaktır.

Baş geri çene yukarı pozisyonu üç basamaktır. Bir elini kazazedenin alnına koyarsın. Diğer elinin iki parmağını çene kemiğinin üzerine yerleştirirsin.

Alından bastırıp çeneden kaldırarak başı geriye doğru itersin. Bu işlemlerde sert hareketlerden kaçınırsın. Böylece dil yerinden oynar ve hava yolu açılır.

Aynı pozisyon, ağızdan ağıza solunum yaparken de kullanılır.

Solunumu bak, dinle, hisset yöntemiyle değerlendirirsin. Başını kazazedenin göğsüne bakacak şekilde yan çevirip yüzünü ağzına yaklaştırırsın. Göğüs hareketine bakar, soluk sesini dinler, nefesini yanağında hissetmeye çalışırsın.

Bu kontrol 10 saniyeden uzun sürmez. Süreyi uzatmak müdahaleyi geciktirir. Normal nefes yoksa temel yaşam desteğine geçersin.

Bilinci kapalı ama solunumu olan ve ek bir yaralanması bulunmayan kazazedeye koma pozisyonu verilir. Yeni adıyla derlenme ya da kurtarma pozisyonudur; yarı yüzükoyun yan yatış diye de anlatılır. Amaç hava yolunu açık tutmak ve kusmuğun akciğere kaçmasını önlemektir.

Kazazedeyi yan tarafına çevirirsin; üstteki bacak kalça ve dizden dik açıyla bükülür, ağız yere doğru eğimli durur. 112'yi arar ya da aratır, yanından ayrılmaz ve solunumunu izlersin. Nefes durursa hemen temel yaşam desteğine başlarsın.

Yaşam belirtilerinden emin olduktan sonra ikinci değerlendirmeye geçersin. İlk basamak görüşerek bilgi edinmektir: kendini tanıtır, kazazedenin adını öğrenip adıyla hitap eder, nazik davranarak güven sağlar, endişelerini giderirsin; olayı, kullandığı ilaçları ve alerjisini sorarsın. İkinci basamak baştan aşağı kontroldür: bilinç düzeyi, solunum sayısı, nabız, cilt ısısı, nemi ve rengi bu aşamada bakılır.

Sonra baş, boyun, göğüs, karın, kalça, kol ve bacaklar sırayla incelenir.