Şok ve ciddi yaralanmalar

Şok, kalp ve damar sisteminin yaşamsal organlara yeterli kan gönderememesiyle ortaya çıkan, tansiyon düşüklüğüyle seyreden ani bir dolaşım yetmezliğidir. Nedenine göre dört tür şok anlatılır: kalp kökenli, sıvı kaybına bağlı, zehirlenmeye bağlı ve alerjik. Belirtileri hızlı ve zayıf nabız, hızlı ve yüzeysel solunum, soğuk, soluk ve nemli cilt, huzursuzluk ve bilinç seviyesinde azalmadır.

Şokta tansiyon yükselmez, düşer.

Şoktaki kazazedeyi sırtüstü yatırır ve hava yolunu açık tutarsın; bunlar şokta ilk adımlardır. Kanama varsa hemen durdurursun. Bacaklarının altına çarşaf, battaniye ya da kıvrılmış giysi koyarak bacakları yaklaşık 30 santimetre yukarı kaldırırsın; buna şok pozisyonu denir.

Avrupa Resüsitasyon Konseyi 2025 bacak kaldırmayı rutin önermez, ancak Bakanlık kaynaklarında ve sınavda şok pozisyonu uygulanır. Sıkan giysileri gevşetir, üzerini örter ama aşırı ısıtmazsın, 112'yi aratırsın. Yaşam bulgularını 2 ile 3 dakikada bir kontrol eder, ağızdan bir şey vermezsin; kusuyorsa yan çevirirsin.

Şok pozisyonu her kazazedeye uygun değildir. Burnundan ya da kulağından kanaması olanlarda sakıncalıdır, çünkü bu bulgu kafatası tabanı kırığına işaret edebilir ve bacakların yukarı kaldırılması kafa içi basıncı artırarak durumu ağırlaştırabilir. Baş yaralanması, göğüs ağrısı ya da göğüs yaralanması olan kazazedeye de şok pozisyonu verilmez.

Travma şüphesinde, örneğin omurga yaralanması ya da bacak kırığında da bacaklar kaldırılmaz; ERC 2025 bacak kaldırmayı yalnızca travma bulgusu olmayanlar için anlatır. Göğüs ağrısında ve göğüs yaralanmasında solunumu kolaylaştırmak için yarı oturur pozisyon tercih edilir.

Yara, bir travma sonucu deri ya da mukozanın bütünlüğünün bozulmasıdır; derinin koruyuculuğu bozulduğu için enfeksiyon riski artar. Kesik yaralar bıçak, cam gibi kesici aletlerle oluşur. Taş, yumruk ya da sopa gibi cisimlerin şiddetle çarpmasıyla oluşan yaralara ezikli yara denir.

Delici yaralar uzun ve sivri aletlerle oluşur. Dokular üzerindeki çekme etkisiyle meydana gelenlere parçalı yara denir. Ağrı, kanama ve yara kenarının ayrılması ortak belirtilerdir.

Yarada önce yaşam bulgularını değerlendirir, kanamayı durdurur ve yaranın üzerini temiz bir bezle kapatırsın. Yara içini kurcalamaz, yarayı nemli temiz bir bezle örtüp bandajlarsın. Yaraya saplanmış cisim çıkarılmaz; çıkarılırsa kanama ve doku hasarı artar.

Cismi çıkarmadan etrafına gazlı bez yerleştirerek sabitler, 112'yi aratır ve kazazedeyi vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna ulaştırırsın. Tetanos konusunda uyarırsın. Kenarları birleşmeyen, kanaması durdurulamayan, delici ve ısırık yaraları ciddi yaralanmadır.

Delici göğüs yaralanmasında bilinci açık kazazede yarı oturur pozisyona getirilip yarasının olduğu tarafa doğru eğilir. Sağlık Bakanlığı kitabı yaranın naylona sarılmış bir bezle, bir ucu açık kalacak şekilde örtülmesini anlatır; amaç hava çıkışını engellememektir. Avrupa Resüsitasyon Konseyi 2025 ise yarayı kapatmamayı, hava çıkışını serbest bırakmayı önerir.

Delici karın yaralanmasında dışarı çıkan organlar asla içeri sokulmaz; üzerine geniş, nemli ve temiz bir bez örtülür. Bilinci yerindeyse kazazede sırtüstü, bacakları bükülü yatırılır ve üzeri örtülür. İkisinde de ağızdan yiyecek ya da içecek verilmez, yaşam bulguları sık izlenir ve 112 aranır.

Kafatası ve omurga yaralanmalarının nedenleri yüksekten düşme, otomobil ya da motosiklet kazaları, spor ve iş kazalarıdır. Belirtiler bilinç değişikliği, hafıza kaybı, baş, boyun ve sırtta ağrı, elde ve parmaklarda karıncalanma ya da his kaybı, kulak ve burundan kan ya da sıvı gelmesi ile göz çevresinde morluktur. Omurga yaralanmasında felç, omuriliğin baskı altında kalması ya da zedelenmesi sonucu oluşur.

Hiçbir belirti olmasa bile tüm düşmeleri, trafik kazalarını ve bilinci kapalı kişileri bu yaralanma var sayarsın.

Kafatası ve omurga yaralanması şüphesinde bilinç ve yaşam bulgularını kontrol eder, hemen 112'yi aratırsın. Bilinci açıksa kazazedenin hareket etmemesini sağlarsın; baş, boyun ve gövde ekseni bozulmaz, çünkü gereksiz hareket omurilikte kalıcı hasara yol açabilir. Yalnızca yangın ya da patlama gibi bir tehlike varsa kazazedeyi düz pozisyonda sürükleyerek uzaklaştırırsın.

Yardım gelince sedyeye eksen korunarak alınır. Kazazedeyi yalnız bırakmaz, yapılanları ekibe bildirirsin.